براى آشنايى بهتر با منابع مهدويت، ابتدا آنها را به دو دسته شيعى و سنى تقسيم مى كنيم و سپس بر اساس تاريخ صدور، آنها را بيان مى كنيم. همچنين مى توان آنها را در دو مقطع قبل از ولادت و بعد از ولادت امام مهدى(عليه السلام) دسته بندى كرد.منابع شيعه

يك. قبل از ولادت امام مهدى(عليه السلام)

1. كتاب سليم بن قيس; شيخ ابو صادق سليم بن قيس هلالى عامرى كوفى (م 76 هـ.) نام ديگر اين كتاب اسرار آل محمد(صلى الله عليه وآله) است.

2. كتاب الغيبة للحجة; عباس بن هشام ابوالفضل الناشرى (م 220 هـ). (1)

3. كتاب اخبار المهدى; ابوسعيد عباد بن يعقوب الرواجنى الكوفى (م 250 هـ).(2)

4. كتاب القائم الصغير; حسن بن على بن ابى حمزة البطائنى.(3)

5. كتاب الغيبة; ابواسحاق ابراهيم بن صالح الأنماطى.(4)

دو. بعد از ولادت امام مهدى(عليه السلام)برخى از اين منابع، در كنار موضوعات ديگر، مباحث و روايات امام مهدى(عليه السلام) را نيز مطرح كرده اند و برخى ديگر ويژه امام موعود(ع) نگاشته شده است:

2-1. كتابهايى كه امام مهدى را مطرح نموده اند.

1. الكافى;محمد بن يعقوب بن اسحاق الكلينى الرازى (م 329 هـ) اين كتاب از قديمى ترين و معتبرترين كتب روايى شيعه است و از شرح هاى معروف آن مى توان (مرآة العقول) و (وافى) را نام برد.

اين كتاب بيش از شانزده هزار حديث دارد كه به تنهايى از; تعداد كل صحاح سته اهل سنت بيشتر است.

2. قرب الإسناد; ابوالعباس عبداللّه بن جعفر بن حسين بن مالك بن جامع حميرى. وى استاد شيخ كلينى است و با امام هادى(عليه السلام) و امام عسكرى(عليه السلام) و به وسيله محمد بن عثمان عمرى با امام مهدى(عليه السلام)مكاتبه داشته است. اين كتاب از اصول چهارصدگانه اوليه شيعه به حساب مى رود و تعداد 1404 حديث دارد.

3. بصائر الدرجات; ابوجعفر محمد بن حسن بن فروخ صفار (م 290 هـ) او از ياران امام حسن عسكرى(عليه السلام) و شاگرد احمد برقى و استاد مرحوم كلينى است. اين كتاب در فضايل اهل بيت(عليه السلام)نگاشته شده و از معتبرترين اصول قدما و بزرگان شيعه است.

4. المحاسن; ابوجعفر احمد بن محمد بن خالد بن عبدالرحمن بن محمد بن على برقى (م 274 يا 280 هـ) اين كتاب از بهترين كتابهاى شيعه است و برخى آن را در رديف كتب اربعه مى دانند. اين كتاب بسيار مفصل بوده كه قسمتى از آن به دست ما رسيده است.

5. كفاية الاثر فى النص على الأئمة الاثنى عشر(عليهم السلام); ابوالقاسم على بن محمد بن على خزاز قمى رازى. وى از راويان و فقهاى برجسته شيعه، در نيمه دوم قرن چهارم است. در قم متولد شد و شاگرد شيخ صدوق بود.

6. الارشاد فى معرفة حجج اللّه على العباد; شيخ مفيد ابو عبداللّه محمد بن محمد بن نعمان عكبرى بغدادى (م 413 هـ). وى استاد شيخ طوسى، سيد مرتضى و سيد رضى بود. اين كتاب در بردارنده تاريخ و فضايل ائمه معصومين(عليهم السلام) است.

2-2. كتاب هاى ويژه امام عصر(عليه السلام)

تعدادى از كتاب هايى كه ويژه امام عصر نوشته شده، عبارت است از:

1. كمال الدين و تمام النعمة; محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى مشهور به شيخ صدوق

(ت 305 هـ). او به دعاى امام زمان(عليه السلام) به دنيا آمد و اين كتاب را به دستور آن حضرت نوشت كه(5) از قديمى ترين منابع روايى در اين زمينه شمرده مى شود.

2. الغيبة; ابوعبداللّه، محمد بن ابراهيم بن جعفر كاتب نعمانى مشهور به ابن ابى زينب از راويان بزرگ شيعه در اوايل قرن چهارم است. اين كتاب در سال 342 در حلب نگارش يافته و 478 حديث دارد.

3. الفصول العشرة في الغيبة; ابو عبداللّه محمد بن محمد بن نعمان معروف به شيخ مفيد. موضوع اصلى آن، پاسخ به مهم ترين شبهاتى است كه درباره وجود مبارك امام مهدى(عليه السلام) در دوران ايشان مطرح بوده است. نام هاى ديگر اين كتاب (الاجوبة عن المسائل العشرة) و (المسائل العشرة فى الغيبة) است.

4. اربع رسالات فى الغيبة; شيخ مفيد. اين كتاب به روش پرسش و پاسخ بوده و شامل مباحث غيبت، قيام و شبهات مربوط به امامت حضرت مهدى(عليه السلام)است.

5. كتاب الغيبة للحجة; شيخ طوسى. اين كتاب از بهترين، مهم ترين و كامل ترين منابع شيعه در مسأله غيبت امام مهدى(عليه السلام) است. اين كتاب شامل دلايل عقلى و نقلى وجود امام مهدى(عليه السلام)، غيبت، ظهور، علايم ظهور و فضايل و سيره آن امام(عليه السلام) است.

اين كتاب چون در بغداد و با استفاده از دو كتابخانه بزرگ شيعه نوشته شده و مؤلف آن به بسيارى از اصول قدما دسترسى داشته است، اهميت فراوانى دارد.

6. معجم احاديث الامام المهدى(عليه السلام); اين مجموعه روايى نفيس و ارزشمند، با تلاش برخى از محققان(6) به انجام رسيده است. اين گروه كوشيده اند تا در حدّ توان، روايات مربوط به امام مهدى(عليه السلام) را از كتاب هاى فريقين، جمع آورى كنند و در اختيار پژوهشگران و علاقه مندان قرار دهند. حاصل اين سعى و تلاش پسنديده، دوره اى پنج جلدى است كه روايات را به ترتيب معصومان(عليهم السلام)از وجود مقدس پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تا آخرين معصوم فرا روى خوانندگان قرار مى دهد.

گفتنى است تعداد كتاب هاى نوشته شده ـ كه تمام يا مقدارى از بحث خود را به امام مهدى(عليه السلام)اختصاص داده اند ـ بيش از اينها است.

 

1. الذريعه، ج 16، ص 76.

2. اعيان الشيعه، ج 7، ص 410.

3. رجال نجاشى، ص 36 و 37.

4. رجال نجاشى، ص 15.

5. كمال الدين و تمام النعمة، مقدمه.

6. اساتيد معظم، آقايان كورانى و نجم الدين طبسى و... .