نگاهی بر شخصیت هميلتون الكساندر روسكين گيب
مقدمه
هميلتون الكساندر روسكين گيب (1) (1975 ـ 1895) از اسلامشناسان بزرگ غربي است كه در سال 1895م /1273 ش، از پدر و مادري اسكاتلندي كه در مصر سكونت داشتند به دنيا آمد. دو ساله بود كه پدر وي وفات يافت و تحت سرپرستي مادرش قرار گرفت، در پنج سالگي براي تحصيل از مصر به اسكاتلند عزيمت نمود، اما گويي ولادت در سرزمين اسلامي و دلبردگيهاي دوره كودكي، او را علاقهمند به فرهنگ اسلامي و ادبيات عرب نمود، به طوري كه اين علاقه دوره كودكي سرنوشت علمي و پژوهشي او را رقم زد و او تا پايان عمر به تحقيق و مطالعه در باره ادبيات عرب، تاريخ و تمدن اسلامي و اسلامشناسي پرداخت و در اين زمينهها دست به تأليف زد.
رشته تحصيلي او عبارت بود از زبانهاي لاتيني و يوناني قديم ولي در زبانهاي فرانسوي، آلماني و علوم طبيعي نيز آموزش كامل يافت. در سال 1912، وارد دانشگاه ادينبرا شد و در سال اول در رشته زبانهاي سامي يعني عبري و عربي و آرامي به تحصيل پرداخت. وي علاقه فراواني به زبان عربي داشت و در سال 1919 در دانشكده مطالعات شرقي دانشگاه لندن وارد دوره فوق ليسانس عربي شد. در سال 1921 به سمت مدرسي منصوب شد و به عنوان استاديار، همكار توماس آرنولد، (2) خاورشناس معروف گرديد و پس از مرگ آرنولد، كرسي عربي به او تفويض گرديد. از جمله فعاليتهاي علمي و پژوهشي وي ميتوان به ويراستاري دائرهالمعارف اسلام، استادي زبان عربي در دانشگاههاي آكسفورد، لندن، هاروارد و رياست مركز مطالعات خاورميانه دانشگاه هاروارد اشاره نمود. هميلتون گيب به جهت فعاليتهاي علميش از دولت انگليس لقب «سر» و از فرانسه نشان «لژيون دونور» گرفت. يكي از همكاران وي استاد ويليام ر. پولك درباره وي ميگويد:
«من بر آنم كه گيب را بايد آخرين و بزرگترين شرق شناس راستين شمرد» (3).
تاليفات هميلتون گيب
گيب داراي آثار متعددي پيرامون تمدن و فرهنگ اسلامي است كه پارهاي از آنها به فارسي نيز ترجمه شده است، از جمله اين آثار عبارتند از:
1 ـ اسلام بررسي تاريخي (لندن، 1945، اين كتاب به فارسي ترجمه شده است). (4)
2 ـ مذهب و سياست در مسيحيت و اسلام (اين كتاب به فارسي ترجمه شده است). (5)
3 ـ درآمدي بر ادبيات عرب (1926، اين اثر به فارسي ترجمه شده است). (6)
4 ـ ادبيات شرح حالنويسي (اين اثر مقالهاي از مجموعه مقالات كتاب تاريخنگاري در اسلام است كه به فارسي ترجمه شده است). (7)
5 ـ تطور تاريخنگاري در اسلام (اين اثر نيز مقالهاي از كتاب تاريخنگاري در اسلام است كه به فارسي ترجمه شده است) (8)
6 ـ فتوحات اعراب در آسياي ميانه (1923).
7 ـ وقايع نامه جنگهاي صليبي (لندن، 1932).
8 ـ گرايشهاي تازه در اسلام (شيكاگو، 1947).
9 ـ سفرنامه ابن بطوطه (1958، اين كتاب به وسيله گيب، به زبان انگليسي ترجمه و تصحيح شده است).
10 ـ مطالعاتي درباره تمدن اسلام (بوستون، 1962). (9)
از جمله شاگردان هميلتون گيب در هاروارد سيد حسين نصر است و كتاب اخير او با عنوان «قلب اسلام» كه پس از يازدهم سپتامبر نوشته شده است، به همان سبك و روش نوشته شده كه كتاب «اسلام، بررسي تاريخي» تاليف برجسته هميلتون گيب، نوشته شده است. نصر در اين كتاب در باره استاد خود ميگويد:
«در آغاز و انجام مطالعات مستشرقان درباره اسلام،اين پيشفرض ناگفته نهفته بود كه اسلام نه يك وحي بلكه تنها، پديدهاي است كه عاملي انساني، آن را در موقعيت تاريخي خاصي به وجود آورده است. در ميان اين گروه همسرايان، صداي كساني نظير لويي ماسينيون، اچ. اي. آر. گيب، هانري كربن، و به دنبال آنها نسلي جديدتر از محققان همدلشان چون آنماري شيمل، به راستي انگشتشمار است». (10)
در واقع سيد حسين نصر در ميان شرقشناساني كه با نگاهي منصفانه و با دلدادگي به تحقيق و پژوهش پرداختهاند، پژوهشگراني همچون هميلتون گيب را در كنار بزرگاني همچون هانري كربن و آنماري شيمل قرار ميدهد كه بيانگر اهميتي است كه اين اسلامشناس غربي در نزد او داراست.
پاورقی1. Hamilton A. R. Gibb.
2. Thomas Arnold.
3. اسلام بررسي تاريخي، ص 12.
4. هميلتون گيب، اسلام بررسي تاريخي، منوچهر اميري، انتشارات علمي و فرهنگي، تهران، س 1367.
5. همان، مذهب و سياست در مسيحيت و اسلام، مهدي قائني، انتشارات دارالفكر، قم، س 1351.
6. همان، درآمدي بر ادبيات عرب، يعقوب آژند، امير كبير، تهران، س 1362.
7. هميلتون گيب و ديگران، تاريخنگاري در اسلام، يعقوب آژند، نشر گستره، تهران، س 1361.
8. همان.
9. در باره شرح حال و آثار هميلتون گيب به مقدمه كتاب: هميلتون گيب، اسلام بررسي تاريخي، صص 13 – 9 رجوع شودكه به وسيله مترجم آن آقاي منوچهر اميري نوشته شده است، همچنين به كتاب نقد آثار خاورشناسان، تاليف مصطفي حسيني طباطبايي، صص 140 – 134، رجوع گردد. در باره تاليفات هميلتون گيب يادنامهاي انگليسي نيزبا عنوان ذيل وجود دارد:
George Makdisi, Ed. Arabic and Islamic studies in Honor of Hamilton A. R. Gibb, Leiden, E. J. Brill, .
10. سيد حسين نصر، قلب اسلام، سيد مصطفي شهر آييني، ويراستار شهرام پازوكي، انتشارات حقيقت، تهران، س 1383، ص 3
یادداشتها برای بیادآوری نکات مهم است که در لحظه احتیاج کارگشاست و مورد نیاز...ممکن است درباره زندگی باشدیاحیطه ذهنی ؛ فکری ؛ اعتقادی ؛ تاریخی ؛ اجتماعی ؛ اقتصادی یا سیاسی..