نورالدين، ابوالحسن، على بن حسين بن عبدالعالى، از شهرك كرك در جبل العامل، يكى از بزرگان با فضيلت است كه علاوه بر بهرهمندى از دانش بسيار، بوظيفه ولايت فقيه بر مسلمين پرداخت و به پيشوائى شيعيان رسيد و در همان حال كه بسبب كثرت علم و دانش، محقق ثانى نام گرفت، رهبرى امت مسلمان را نيز به عهده داشت. (1) شخصيت علمى محقق ثانى، از برترين صاحبان فضل و بزرگترين فقهاى شيعى است كه از عنفوان جوانى به كسب علم و دانش پرداخت و آنچنان پژوهشگرانه به بررسى و تحقيق در لابلاى متون فقهى پرداخت كه او را محقق ثانى مىنامند. يعنى، پس از محقق حلى(ره)، ايشان يكى از برجستهترين پژوهشگران فقه آل محمد به شمار مىآيد كه بيشتر عمر شريف خود را صرف فراگرفتن و ياددادن فقه و اصول نمود، و همچنان كه استادان بزرگى داشت، شاگردان با فضيلتى نيز تحويل جامعه اسلامى داد.

وى از شيخ شمس الدين محمد بن داود، شيخ على بن هلال جزائرى و شيخ شمس الدين محمد عاملى روايت مىكند و جمع بسيارى از وى همانند شيخ زين الدين فقعانى، ابن ابى جامع، شيخ نعمت الله ابى العباس، شيخ برهان الدين ابراهيم بن على اصفهانى و شيخ عبدالنبى جزائرى، نويسنده رجال.

برخى از شاگردانش عبارتند از: شيخ على منشار عاملى داماد شيخ بهائى، شيخ كمال الدين درويش، سيد امير محمد بن ابوطالب استرآبادى كه كتاب جعفريه استادش را شرح و تفسير نموده است و سيد شرف الدين على استرآبادى نجفى. وى نيز كتاب الفوائد العربيه را در شرح جعفريه استادش نگاشته است.

مولى نظام الدين قريشى در نظام الاقوال، محمد كركى را چنين مىستايد: شيخ بزرگوار، على بن حسين بن عبدالعالى كركى عاملى كه كنيه او ابوالحسن است و خداى او را با ائمه طاهرين محشور گرداند، از بزرگان ما است. يگانه دوران خود و داراى تصنيفات سودمند است.

شيخ حر عاملى در املالآمل چنين مىگويد: موثوق بودن وى در حديث و روايت، و دانش و فضيلت و علو مقام و فزونى پژوهشهاى علمى او چندان مشهور است كه نياز به تعريف ندارد تاليفاتش هم بسيار و شناخته شده است.

حسن بيك روملو، تاريخدان معاصر وى چنين مىگويد: هيچ عالمى، پس از خواجه نصيرالدين طوسى، نتوانست آن موفقيتى را كه اين استاد بزرگ در خدمات اسلام كسب كرده بدست آورد خدماتى همچون حاكميتبخشيدن به تعاليم و احكام دين، اسلام را بر همه عقايد و مذاهب فائق آوردن و راه و رسم تشيع را برقرار ساختن، و كوششهاى بسيارى در راه مانع شدن از زشتكاريها و ساختن و كوششهاى بسيارى در راه مانع شدن از زشتكاريها و تباهيها و از بين بردن بدعتها و انحرافها و سركوب كردن فاسدها و فاسقها و زدودن منكرها و تبهكاريها. وى همچنين از هر كوشش و جديتى در راه برقرارى فرائض و واجبات و اجراى حدود شرعيه و بپاداشتن نماز جمعه و جماعات و رسيدگى به وضع ائمه جماعات و مؤذنان و بيان مسائل عبادتها و نمازها و گسترش احكام و فروكوفتن دشمنان و فاسدان و بازداشتن مردم از گناه، دريغ نداشت و همواره مردم را به فراگيرى احكام دين، ترغيب و تشويق مىنمود و آنان را به راه راست رهنمون بود.

در لؤلؤة البحرين چنين آمده است: محقق كركى در فضل و تحقيق و حسن تعبير و دقت نظر معروفيت تمام دارد. همينقدر كافى است كه بدانيم به محقق ثانى مشهور است. مجتهدى اصولى بود، پاينبد مطلق اصول و اجتهاد. شهيد ثانى در اجازه نامه بزرگش از او به عنوان امام محقق و نادره روزگار و نورديده زمان ياد مىكند.

سخن در ستايش و مدح او بسيار است و ما به همين مقدار كه ذكر شد اكتفا مىكنيم گرچه هرچه درباره اين دانشمندان سترگ بگويند كم است ولى اين ستايشها تا اندازهاى مىتواند آنان را معرفى كند.

آثار علمى و عملى اسلام براى آن دسته از علماء احترام قائل است كه در كنار علم، عمل داشته باشند و آنچه آموختهاند در راه خودسازى و خدمتبه اسلام و مسلمين صرف كنند، نه اينكه همچون قارون گنج اندوز دانشها را اندوخته و با هم به گور ببردند، نه خود از آنها استفاده كرده و نه ديگران بهرهاى بردهاند. (يحمل اسفارا). محقق كركى از آن شخصيتهائى است كه علم را براى خدا آموخت و در راه خدا و ترويج احكام خدا بكار برد.

اين فقيه والامقام، به قصد خدمتبه اسلام به سوى اصفهان مهاجرت كرد و مورد استقبال گرم اهالى قدرشناس آن ديار قرار گرفت. شيخ به مهمان نوازى و ايمان مردم دلگرم شده، بدون توجه به خشنودى يا خشم شاه طهماسب صفوى، به اداره امور مردم - بر طبق موازين شرع مقدس - پرداخت. شاه كه در برابر يك امر واقع شده، قرار گرفته بود و عرش خود را در خطر جدى مىديد، ناچار دستور!اطاعت از شيخ را صادر كرد. شيخ هنگامى كه ديد امكانات بيشتر برايش فراهم شده است از فرصت استاده كرده ولايت امر را به طور كاملترى بدست گرفت: فرمانهاى كتبى در مورد ماليات بر اراضى و چگونگى اداره امور مردم صادر كرده به ولايات مىفرستاد و نمايندگانى از طرف خود نصب نموده، براى تعليم احكام شريعت و اجراى آنها به شهرها و روستاهاى مختلف گسيل مىداشت. و خلاصه در نشر و ترويج تعاليم مقدسه اسلام، تا اندازهاى كه توان داشت كوشا و جدى بود.

بيشتر تاليفات و تحقيقات محقق كركى در زمينه فقه و اصول است و در اين دو موضوع ابتكارات و نظرات جالب و ارزندهاى دارد كه همواره مورد استفاده و تقدير دانشمندان و علماء بوده و هستبرخى از تاليفات ايشان را نام مىبريم:

1- جامع المقاصد فى شرح القواعد: در 6 جلد صاحب جواهر رحمه الله مىگويد: اگر كسى جامع المقاصد و وسائل و جواهر را داشته باشد در بررسى تك تك مسائل فقهى نيازى نخواهد داشت.

2- رسالة الجعفرية.

3- رسالة الرضا.

4- شرح الارشاد.

5- شرح الشرائع.

6- رسالة صيغ العقود و الايقاعات.

7- رسالة الجمعه.

8- رسالة السجود على التربة.

9- رسالة احكام السلام.

10- رسالة فى العدالة.

11- رسالة فى تعريف الطهارة.

12- رسالة فى الحج.

13- حاشية على تحرير العلامة.

14- حاشية على الذكرى.

15- حاشية على الدروس.

16- حاشية المختلف.

17- رسالة فى التعقيبات.

18- رسالة فى الغيبة.

19- رسالة الجنائز.

20- الرسالة الكرية.

شهادت آنچه از تاريخ بر مىآيد، و در كتابهائى همچون رياض العلماء و روضات الجنان و نفس الرحمن و مستدرك اشاره شده است، اين بزرگوار را در 12 ذىحجه 945 هجرى قمرى مسموم كرده و به شهادت رساندند. (2) ولى معلوم نيست مسبب اصلى در به شهادت رساندن ايشان كسيت؟ برخى از مورخين گفتهاند كه بعضى از رجال دولتبا اين استاد ارجمند دشمنى داشته و براى كشتن وى توطئه مىنمودند ولى آيا اين قضيه با اطلاع طهماسب صفوى بوده استيا خير. در اينجا تاريخ ساكت است، گرچه گفته شده است كه چندين بار دشمنان دين، با بستن افترائات و تهمتها به شيخ، قصد شوراندن دربار عليه او را داشتند، ولى آيا همين افترائات وى را بقتل رساند يا اينكه وضعيت ايشان شباهت دارد با وضعيت امام هشتم - صلوات الله عليه - در برابر مامون.اينجا است كه بايد گفت: متاسفانه تاريخ گاهى منافقانه و غالبا سازشكارانه با حوادث و قضايا برخورد كرده است كه اميدواريم از اين به بعد تاريخنويسان، تاريخ را از اين ننگ پاك كرده و صادقانه آن را ثبت نمايد.

پىنوشتها:

1) آنان كه بى اطلاعند و چنين مىپندارند كه ولايت فقيه را تنها امام امت، خمينى بتشكن - روحى فداه - به اجرا در آورد و از آغاز غيبت كبرى تا كنون نمونهاى نداشته است، خوب است نظرى به زندگى پاسداران بزرگ اسلام بيافكنند، تا ببينند و بيابند كه در دورانهاى گذشته، انديشمندان و علماى بزرگ ما تا آنجا كه توان داشتهاند، اين وظيفه الهى را عهدهدار بودهاند. ولى بسيارى از آنان نتوانستند بطور كامل انجام وظيفه كنند، و اين تنها بسبب فشار و خفقان و ستمهائى بوده است كه شاهدان جنايتكار بر آنان و بر مردم روا داشتهاند. ولى به هر حال به اين وظيفه سنگين (ولايت فقيه) تحقق عينى بخشيده و آن را بصورت ناقص و گاهى هم كامل اجرا نمودهاند. خداى را سپاس بىپايان كه پس از سالها انتظار و غيبت، سرانجام ولايت فقيه در بهترين و زيباترين چهره خود بدست تواناى روح الله، در ايران عزيز نمودار شد. و اينك كه روح خدا در آن دميده است و ملت، آن را در گوشت و پوست و خون خود احساس و با تمام وجود از آن پشتيبانى مىنمايند، ديگر رو به افول نخواهد رفت.

2) شيخ بهائى(ره) آن بزرگوار را شهيد ثالث مىنامند.